Trong vài thập kỷ trở lại đây, rối loạn giấc ngủ được công nhận là một lĩnh vực y học riêng biệt, đóng vai trò quan trọng trong chăm sóc sức khỏe toàn diện. Để đánh giá và chẩn đoán chính xác các rối loạn giấc ngủ, ngành y học giấc ngủ đã phát triển một công cụ tiêu chuẩn vàng – đo đa ký giấc ngủ (polysomnography – PSG) – được thực hiện tại phòng xét nghiệm giấc ngủ chuyên dụng (Sleep Lab).

Bài viết này nhằm cung cấp thông tin chuyên sâu, cập nhật và chuẩn xác về chức năng của Sleep Lab, chỉ định đo đa ký giấc ngủ, cũng như quy trình thực hiện xét nghiệm này.

Sleep Lab là gì?

Sleep Lab (phòng xét nghiệm giấc ngủ) là một đơn vị chuyên biệt trong bệnh viện hoặc trung tâm y khoa, được thiết kế để thực hiện các khảo sát sinh lý học liên quan đến giấc ngủ, chủ yếu thông qua kỹ thuật đa ký giấc ngủ (PSG).

Đa ký giấc ngủ là gì?

Đa ký giấc ngủ (Polysomnography – PSG) là xét nghiệm cận lâm sàng cho phép ghi lại đồng thời nhiều tín hiệu sinh lý trong lúc người bệnh ngủ. Các chỉ số này phản ánh hoạt động thần kinh trung ương, chức năng hô hấp, tim mạch, vận động và oxy hóa mô. Từ đó, bác sĩ có thể xác định được bản chất và mức độ của các rối loạn giấc ngủ.

Các tín hiệu thường được ghi trong PSG bao gồm:

Điện não đồ (EEG): phân tích các giai đoạn ngủ và khả năng chuyển pha.
Điện cơ đồ (EMG): ghi hoạt động cơ cằm và chân, giúp phát hiện các rối loạn vận động khi ngủ.
Điện nhãn đồ (EOG): phát hiện cử động mắt, phân biệt giữa giấc ngủ REM và NREM.
Lưu lượng khí qua mũi và miệng, chuyển động ngực và bụng: đánh giá sự hiện diện của các rối loạn hô hấp như ngưng thở tắc nghẽn (OSA).
Nồng độ oxy trong máu (SpO₂): theo dõi tình trạng giảm oxy máu liên quan đến ngưng thở.
Điện tâm đồ (ECG): phát hiện bất thường nhịp tim về đêm.

Khi nào cần chỉ định đo đa ký giấc ngủ?

Đo đa ký giấc ngủ được chỉ định trong nhiều tình huống lâm sàng, bao gồm nhưng không giới hạn ở:

Nghi ngờ hội chứng ngưng thở khi ngủ (OSA): ngáy to, ngưng thở khi ngủ, ngủ dậy mệt mỏi
Mất ngủ mạn tính không rõ nguyên nhân hoặc điều trị không hiệu quả
Các trường hợp buồn ngủ ban ngày quá mức
Rối loạn vận động khi ngủ (hội chứng chân không yên, rối loạn hành vi trong giấc ngủ REM)
Đánh giá giấc ngủ ở bệnh nhân động kinh, Parkinson, suy tim, đái tháo đường
Rối loạn giấc ngủ ở trẻ em, đặc biệt khi có ngáy, học kém, hoặc hành vi bất thường ban đêm
Đánh giá hiệu quả điều trị, ví dụ như sau khởi trị bằng máy thở PAP

Quy trình thực hiện PSG tại Sleep Lab

1. Tư vấn và đánh giá lâm sàng

Bệnh nhân sẽ được bác sĩ chuyên khoa giấc ngủ khám và đánh giá thông qua thang điểm lâm sàng như STOP-BANG, Epworth Sleepiness Scale, hoặc Berlin Questionnaire. Từ đó xác định chỉ định và loại xét nghiệm phù hợp (PSG tại lab hoặc xét nghiệm đơn giản tại nhà – HSAT).

2. Chuẩn bị trước xét nghiệm

Bệnh nhân được khuyến cáo ngưng sử dụng caffeine, rượu và thuốc an thần trước xét nghiệm.
Tóc cần sạch, không bôi gel hoặc dầu gội dưỡng
Không nên dùng mỹ phẩm vùng mặt để đảm bảo tiếp xúc điện cực tốt.
Người bệnh sẽ đến Sleep Lab vào buổi tối và nghỉ lại qua đêm.

3. Ghi đo tín hiệu trong đêm

Vào buổi tối (thường 8–9 giờ tối), kỹ thuật viên giấc ngủ (KTV) tiến hành gắn các điện cực và cảm biến theo sơ đồ tiêu chuẩn (AASM) và đảm bảo việc ghi nhận dữ liệu diễn ra chính xác, liên tục trong ít nhất 6 giờ ngủ.

4. Phân tích và báo cáo kết quả

Dữ liệu sẽ được kỹ thuật viên xử lý sơ bộ và chuyển đến bác sĩ chuyên khoa để phân tích:

Số lần ngưng thở hoặc giảm thở (AHI)
Mức độ giảm oxy
Tình trạng phân đoạn giấc ngủ
Thời gian và tỷ lệ các pha N1, N2, N3, REM
Bất thường nhịp tim, cử động chân bất thường...

Sau đó, bác sĩ sẽ đưa ra chẩn đoán và chỉ định điều trị tương ứng: dùng máy PAP, liệu pháp nhận thức – hành vi (CBTi), hoặc chuyển chuyên khoa khác nếu cần.

Các loại xét nghiệm giấc ngủ khác

Ngoài PSG truyền thống tại Sleep Lab, còn có các hình thức mở rộng:

Hình thức	Ứng dụng
PSG với PAP titration	Xác định mức áp lực phù hợp cho máy PAP điều trị OSA
Home Sleep Apnea Test (HSAT)	Đo đơn giản tại nhà, dùng trong OSA mức độ trung bình – nặng có triệu chứng rõ
MSLT (Multiple Sleep Latency Test)	Đánh giá buồn ngủ ban ngày, thường dùng trong chẩn đoán narcolepsy
Actigraphy	Ghi vận động bằng thiết bị đeo tay, áp dụng theo dõi mất ngủ, rối loạn nhịp sinh học

Kết luận

Đo đa ký giấc ngủ tại Sleep Lab là xét nghiệm cần thiết trong chẩn đoán và điều trị hiệu quả các rối loạn giấc ngủ. Việc hiểu rõ bản chất và chỉ định đúng xét nghiệm không chỉ giúp chẩn đoán chính xác mà còn giảm thiểu chi phí và thời gian điều trị cho người bệnh.

Trong bối cảnh các bệnh lý liên quan đến giấc ngủ ngày càng được quan tâm, Sleep Lab không chỉ là xu hướng chuyên môn mà còn là một thành phần không thể thiếu trong thực hành lâm sàng đa chuyên khoa.

Tài liệu tham khảo

American Academy of Sleep Medicine (AASM). The AASM Manual for the Scoring of Sleep and Associated Events. 2023.
Kushida CA et al. Practice parameters for the indications for PSG and related procedures. Sleep. 2005;28(4):499–521.
Berry RB et al. Rules for scoring respiratory events in sleep: update of the AASM Manual. J Clin Sleep Med. 2012;8(5):597–619.
Morgenthaler TI et al. Position Paper on the Use of HSAT. J Clin Sleep Med. 2017;13(10):1205–1207.