Trái ngược với "cú đêm", có những người luôn buồn ngủ từ rất sớm (khoảng 6-7 giờ tối) và thức giấc khi trời chưa sáng (3-4 giờ sáng) dù họ rất muốn ngủ thêm. Đây không đơn thuần là thói quen dậy sớm của người già mà có thể là biểu hiện của Rối loạn pha ngủ - thức sớm (Advanced Sleep-Wake Phase Disorder - ASWPD).

Định nghĩa & Dịch tễ học

ASWPD là gì?

Đây là một rối loạn nhịp sinh học mà trong đó chất lượng và thời lượng giấc ngủ hoàn toàn bình thường, nhưng thời điểm bắt đầu ngủ và thức dậy lại sớm hơn so với mong muốn của bệnh nhân hoặc quy chuẩn xã hội.

Dịch tễ: Tỷ lệ mắc bệnh ước tính dao động từ 0,25% đến 7% trong dân số trưởng thành. Rối loạn này được cho là phổ biến hơn ở người lớn tuổi và nam giới.

Cơ chế bệnh sinh: Tại sao lại buồn ngủ sớm?

Cơ chế cốt lõi của ASWPD nằm ở sự vận hành của đồng hồ sinh học:

Chu kỳ sinh học ngắn: Ở người bình thường, chu kỳ sinh học xấp xỉ 24 giờ. Ở bệnh nhân ASWPD, chu kỳ nội sinh này thường ngắn hơn (ví dụ: 23,3 giờ), khiến giấc ngủ có xu hướng "trôi" về phía sớm hơn.

Yếu tố di truyền: Một số trường hợp có tính chất gia đình rõ rệt, khởi phát trước 30 tuổi. Các nhà khoa học đã tìm ra đột biến trên các gen đồng hồ như PER2, CSNK1D, CK1-epsilon gây ra tình trạng này.

Tác động môi trường: Tiếp xúc ít với các yếu tố giúp "trễ pha" (như ánh sáng, hoạt động xã hội vào buổi tối) hoặc quá nhạy cảm với ánh sáng buổi sáng cũng góp phần đẩy nhịp sinh học sớm lên.

Đặc điểm lâm sàng nhận diện

Bệnh nhân ASWPD thường đến khám với hai than phiền chính: Buồn ngủ quá mức vào buổi tối và Thức giấc quá sớm vào buổi sáng.

Buổi tối: Bệnh nhân không thể duy trì sự tỉnh táo sau 7:00 tối để tham gia các hoạt động xã hội hoặc gia đình. Nếu cố ép bản thân thức, họ sẽ rất khổ sở.
Buổi sáng: Dù đi ngủ lúc nào, họ cũng sẽ thức dậy vào khoảng 3:00 đến 4:00 sáng và không thể ngủ lại.

Hậu quả: Nếu bệnh nhân cố thức khuya để hòa nhập xã hội nhưng vẫn bị đánh thức sớm bởi đồng hồ sinh học, họ sẽ bị thiếu ngủ mạn tính và buồn ngủ vào ban ngày. Tuy nhiên, nếu họ được phép ngủ sớm theo nhu cầu (ví dụ: ngủ 7 tối, dậy 3 sáng), chất lượng giấc ngủ và sự tỉnh táo ban ngày là hoàn toàn bình thường.

Quy trình Chẩn đoán

Chẩn đoán ASWPD cần dựa trên các bằng chứng khách quan về lịch trình ngủ - thức và loại trừ các bệnh lý khác.

Công cụ đánh giá:

Nhật ký giấc ngủ (Sleep Log): Theo dõi liên tục ít nhất 7-14 ngày (bao gồm cả ngày nghỉ). Biểu đồ sẽ cho thấy mô hình giấc ngủ bị đẩy sớm ổn định.
Đo hoạt động (Actigraphy): Đeo thiết bị ở cổ tay để ghi lại chu kỳ thức-ngủ khách quan, hỗ trợ đắc lực cho nhật ký giấc ngủ.
Đa ký giấc ngủ (Polysomnography): Không được chỉ định thường quy, trừ khi nghi ngờ có bệnh lý kèm theo như Ngưng thở khi ngủ (OSA).

Chẩn đoán phân biệt: Cần phân biệt ASWPD với:

Mất ngủ mạn tính: Người mất ngủ thường khó đi ngủ sớm và thức giấc nhiều lần trong đêm, trong khi người ASWPD dễ dàng ngủ sớm và ngủ liền mạch cho đến khi thức quá sớm.
Trầm cảm: Thức giấc sớm là triệu chứng hay gặp của trầm cảm, nhưng bệnh nhân trầm cảm thường mất hứng thú mọi thời điểm, còn bệnh nhân ASWPD chỉ ngại giao tiếp buổi tối do buồn ngủ.

Chiến lược Điều trị & Quản lý

Mục tiêu điều trị là làm trễ nhịp sinh học để khớp với lịch sinh hoạt xã hội mong muốn.

A. Liệu pháp ánh sáng (Bright Light Therapy)

Đây là phương pháp điều trị chính yếu. Ánh sáng chói vào buổi tối sẽ ức chế melatonin và giúp đẩy lùi đồng hồ sinh học.

Thời điểm: Bắt đầu chiếu sáng vào lúc bệnh nhân cảm thấy buồn ngủ (thường là buổi tối).
Cường độ & Thời gian: Sử dụng đèn chuyên dụng (2.500 - 10.000 lux) trong 1 đến 3 giờ mỗi tối.
Thực hiện: Bệnh nhân ngồi cách đèn khoảng 60cm (2 feet), có thể đọc sách hoặc làm việc, không cần nhìn trực tiếp vào đèn.

Lưu ý: Tác dụng phụ có thể gặp là mỏi mắt, đau đầu hoặc kích động, thường tự hết hoặc giảm khi điều chỉnh cường độ đèn.

B. Can thiệp hành vi khác

Tránh ánh sáng buổi sáng: Hạn chế tiếp xúc ánh sáng chói ngay khi vừa thức dậy quá sớm, vì ánh sáng lúc này sẽ càng làm đồng hồ sinh học chạy sớm hơn (phase advance).

Chronotherapy (Liệu pháp thời gian): Lùi giờ ngủ 3 tiếng mỗi 2 ngày cho đến khi đạt giờ mong muốn. Tuy nhiên phương pháp này ít được áp dụng rộng rãi.

C. Vai trò của Thuốc

Hiện tại không có thuốc nào được khuyến cáo chính thức cho điều trị ASWPD.

Melatonin: Về lý thuyết, melatonin dùng buổi sáng có thể gây trễ pha, nhưng chưa có nghiên cứu hệ thống chứng minh hiệu quả và an toàn.
Thuốc ngủ: Không khuyến khích sử dụng thuốc ngủ để cố ngủ lại vào buổi sáng sớm do nguy cơ té ngã và lơ mơ vào ban ngày, đặc biệt ở người cao tuổi.

An toàn giao thông

Một vấn đề an toàn quan trọng là bệnh nhân ASWPD có thể lái xe vào buổi chiều tối - thời điểm đồng hồ sinh học của họ đang phát tín hiệu "đi ngủ" mạnh mẽ. Cần cảnh báo bệnh nhân về nguy cơ lái xe trong trạng thái buồn ngủ vào khung giờ này.

Tài liệu tham khảo:

Sharkey KM. Advanced sleep-wake phase disorder. UpToDate. Cập nhật 08/2025.