Ngưng thở khi ngủ do tắc nghẽn (OSA) là một bệnh lý phổ biến, đặc trưng bởi sự xẹp đường thở trong khi ngủ, dẫn đến các cơn ngừng thở. Mặc dù liệu pháp áp lực đường thở dương liên tục (CPAP) là tiêu chuẩn vàng trong điều trị, nhưng thực tế cho thấy tỷ lệ bệnh nhân không tuân thủ hoặc từ chối sử dụng CPAP vẫn cao vì nhiều lí do.

Trong bối cảnh đó, Kích thích dây thần kinh hạ thiệt (Hypoglossal Nerve Stimulation - HNS) đã nổi lên như một liệu pháp điều trị hiệu quả, được ví như một "máy tạo nhịp" cho đường thở.

1. Cơ Chế Hoạt Động Của Kích Thích Dây Thần Kinh Hạ Thiệt

Dây thần kinh hạ thiệt chịu trách nhiệm chi phối vận động cho các cơ của lưỡi, trong đó quan trọng nhất là cơ cằm lưỡi – cơ giúp đẩy lưỡi ra trước.

Thiết bị Kích thích dây thần kinh hạ thiệt (HNS) là một hệ thống được cấy ghép vào cơ thể, hoạt động dựa trên cơ chế đồng bộ hóa với nhịp thở tự nhiên:

Cảm biến hô hấp: Theo dõi chu kỳ hít vào - thở ra của bệnh nhân.
Máy tạo xung: Khi phát hiện bệnh nhân bắt đầu hít vào, máy sẽ phát ra một xung điện nhẹ. Xung điện này kích thích nhánh giữa của dây thần kinh hạ thiệt.
Kết quả: Cơ lưỡi co lại, đẩy lưỡi ra phía trước, từ đó mở rộng đường thở ở vùng hầu họng, ngăn chặn sự xẹp đường thở gây ngưng thở.

2. Ai Phù Hợp Với Kích Thích Dây Thần Kinh Hạ Thiệt ?

Không phải tất cả bệnh nhân ngưng thở khi ngủ đều có thể phẫu thuật HNS. Đây là phương pháp chọn lọc kỹ lưỡng dành cho những người thất bại hoặc không dung nạp CPAP.

Theo khuyến cáo của FDA và các hướng dẫn lâm sàng, bệnh nhân cần đáp ứng các tiêu chuẩn khắt khe sau:

Độ tuổi: Người lớn trên 18 tuổi (hoặc thanh thiếu niên 13-18 tuổi mắc hội chứng Down).
Mức độ OSA: Được chẩn đoán OSA mức độ trung bình đến nặng. Chỉ số ngưng thở - giảm thở (AHI) nằm trong khoảng 15 đến 100 sự kiện/giờ.
Thành phần ngưng thở trung ương và ngưng thở hỗn hợp phải chiếm dưới 25% tổng số sự kiện.
Chỉ số khối cơ thể (BMI): Khuyến cáo tốt nhất là < 32 kg/m², tuy nhiên FDA năm 2023 đã mở rộng chỉ định cho BMI lên đến < 40 kg/m². Dù vậy, bệnh nhân có BMI càng thấp thì tỷ lệ thành công càng cao.
Kết quả nội soi giấc ngủ do thuốc (DISE): Đây là tiêu chuẩn quan trọng nhất. Bệnh nhân phải trải qua quy trình Nội soi giấc ngủ do thuốc (DISE). Bác sĩ sẽ gây mê nhẹ để quan sát đường thở. Nếu phát hiện tình trạng xẹp hoàn toàn đồng tâm tại màn hầu, bệnh nhân sẽ chống chỉ định với HNS vì phương pháp này không thể khắc phục kiểu xẹp đó.

3. Chống Chỉ Định Của Kích Thích Dây Thần Kinh Hạ Thiệt

Có rất ít chống chỉ định tuyệt đối đối với liệu pháp HNS.

Các cơn ngưng thở trung ương chiếm hơn 25% tổng chỉ số AHI hoặc liệt dây thần kinh hạ thiệt được xem là những chống chỉ định rõ ràng.

Khi đánh giá bệnh nhân để điều trị bằng liệu pháp HNS, cần xem xét thêm các yếu tố có thể hạn chế khả năng đáp ứng điều trị, bao gồm:

Sự hiện diện của bệnh lý thần kinh cơ
Các bệnh lý tim mạch, hô hấp nghiêm trọng hoặc các bệnh lý kèm theo khác ảnh hưởng đến nguy cơ gây mê toàn thân.
Đang mắc các rối loạn giấc ngủ đồng thời và các rối loạn này không được kiểm soát, không đáp ứng với HNS.
Mang thai.
Đang mắc bệnh tâm thần: có thể ảnh hưởng đến việc tuân thủ điều trị.

4. Kích Hoạt Thiết Bị Và Quá Trình Điều Trị

Một điểm quan trọng cần lưu ý: Thiết bị sẽ không được kích hoạt ngay sau khi phẫu thuật.

Cần khoảng 4 tuần để vết thương lành hẳn và các mô ổn định xung quanh điện cực. Sau 4 tuần, bệnh nhân quay lại phòng khám để kích hoạt. Bác sĩ sẽ tìm ra "ngưỡng chức năng" – mức điện áp thấp nhất đủ để làm lưỡi nhô ra nhẹ qua răng cửa.

Bệnh nhân được cung cấp một điều khiển từ xa. Mỗi tối trước khi ngủ, bệnh nhân bật máy và có thể thiết lập thời gian trễ (ví dụ 30 phút) để chìm vào giấc ngủ trước khi máy bắt đầu kích thích.

Bệnh nhân được hướng dẫn tăng dần cường độ kích thích tại nhà theo thời gian để đạt hiệu quả tối ưu mà vẫn đảm bảo sự thoải mái.

5. Tác Dụng Không Mong Muốn Có Thể Gặp Của Kích Thích Dây Thần Kinh Hạ Thiệt

Mặc dù an toàn, HNS vẫn là một can thiệp ngoại khoa và có thể đi kèm rủi ro:

Yếu lưỡi: xảy ra do chấn thương thần kinh tạm thời trong phẫu thuật. Thường tự hồi phục theo thời gian.
Khó chịu khi kích thích: Một số bệnh nhân cảm thấy tê, rát hoặc mài mòn lưỡi do lưỡi cọ xát vào răng khi bị đẩy ra trước. Điều này thường được giải quyết bằng cách điều chỉnh lại thông số máy hoặc đeo máng bảo vệ răng.
Nhiễm trùng: Rất hiếm gặp, nhưng nếu nhiễm trùng sâu ở thiết bị, có thể cần phải tháo bỏ máy.
Hư hỏng thiết bị: Dây dẫn hoặc pin có thể bị hỏng sau nhiều năm sử dụng, đòi hỏi phẫu thuật thay thế.

6. Kết Luận

Kích thích dây thần kinh hạ thiệt (HNS) là một bước tiến đột phá trong y học giấc ngủ, mang lại hy vọng cho những bệnh nhân ngưng thở khi ngủ tắc nghẽn mức độ vừa đến nặng đang bế tắc với CPAP.

Tuy nhiên, đây không phải là giải pháp "phù hợp cho tất cả". Việc lựa chọn bệnh nhân dựa trên giải phẫu họng (qua nội soi DISE) và chỉ số BMI là yếu tố tiên quyết để đảm bảo thành công.

Nguồn: Suurna, M. (2026). Hypoglossal nerve stimulation for adult patients with obstructive sleep apnea. In N. Collop & G. Finlay (Eds.), UpToDate. Wolters Kluwer Health.